„Wierzytelność” to jedno z najważniejszych pojęć używanych w prawie. Jednak trudno znaleźć jej jedną definicję. Czym więc jest wierzytelność i jakie są jej rodzaje? Na to pytanie odpowie prawnik specjalizujący w prawie cywilnym.

Spis treści:

  1. Wierzytelność – co to jest?
  2. Jak powstaje wierzytelność?
  3. Najczęściej spotykane rodzaje wierzytelności
  4. Dochodzenie wierzytelności – o czym warto pamiętać?
  5. Restrukturyzacja a dochodzenie wierzytelności
  6. Zakończenie

W czasach kryzysu gospodarczego wywołanego m.in. przez pandemię koronawirusa i trwającą wojną na Ukrainie podstawowe pojęcia prawa zobowiązań – a więc chociażby „wierzytelność” – zyskują na znaczeniu. W końcu coraz więcej podmiotów – konsumentów i firm – staje przed koniecznością odzyskiwania swoich wierzytelności. Czym one są? Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta, jednak udzielenie jej stanowi punkt wyjścia dla zrozumienia praktycznego znaczenia pojęcia wierzytelności.

Wierzytelność – co to jest?

Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, co to jest wierzytelność, należy rozpocząć od analizy przepisów prawa. Zresztą rozwiązywanie każdego problemu prawnego rozpoczyna się od zbadania aktualnie obowiązujących przepisów. Jednak w przypadku pojęcia „wierzytelności” pojawia się podstawowa trudność: ustawodawca używa tego terminu, ale go nie definiuje. Ani w Kodeksie cywilnym – podstawowym akcie z naszego punktu widzenia – ani w jakiejkolwiek innej ustawie prawodawca nie zamieścił definicji legalnej tego, czym jest wierzytelność. Nie oznacza to, że takiej definicji w ogóle nie można skonstruować. Wręcz przeciwnie – a jest to zadanie doktryny i orzecznictwa.

Zobacz również: Zawezwanie do próby ugodowej a przedawnienie – nowelizacja przepisów

Wierzytelność – definicja tego pojęcia nie może zostać zbudowana tylko wówczas, gdy się o tym pamięta – jest jedyną z podstawowych konstrukcji prawa zobowiązań. Stosownie do art. 353 Kodeksu cywilnego zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. Świadczenie zaś może polegać na działaniu albo na zaniechaniu.

W związku z tym w strukturze każdego zobowiązania występują dwa podmioty: wierzyciel i dłużnik. Pierwszy z nich ma prawo żądać określonego świadczenia, drugi zaś ma obowiązek je spełnić. Tym samym świadczenie jest przedmiotem zobowiązania, natomiast jego treścią uprawnienia wierzyciela i ściśle z nimi skorelowane obowiązki dłużnika.

Skoro więc wierzyciel jest aktywną – tj. mającą prawo żądać świadczenia – stroną zobowiązania, to wierzytelność oznacza prawa, które mu przysługują względem dłużnika, w tym zwłaszcza prawo do otrzymania świadczenia. Oczywiście może zdarzyć się sytuacja – która w praktyce występuje bardzo często – że wierzycielowi będzie przysługiwać prawo do żądania wielu świadczeń od dłużnika. Wtedy wierzytelność obejmuje je wszystkie. W każdym razie jest ona prawem podmiotowym wierzyciela o charakterze majątkowym.

wierzytelność - jak powstaje

Jak powstaje wierzytelność?

Odpowiedź na pytanie, kiedy powstaje wierzytelność, jest ściśle związana z pytaniem o źródła zobowiązania. W tym kontekście jasne jest, że wierzytelność może wynikać z:

  • umowy;
  • jednostronnej czynności prawnej;
  • orzeczenia sądu;
  • aktu administracyjnego;
  • zdarzeń prawnych prowadzących do powstania zobowiązania (np. bezpodstawnego wzbogacenia czy czynu niedozwolonego).

Polecamy też: Wyłączenie z masy upadłości – zasady, które musisz znać

W każdym z tych przypadków dopiero określenie treści zobowiązania pozwala na ustalenie, co to jest wierzytelność w realiach konkretnego przypadku – a mówiąc bardziej specjalistycznym językiem, jakie są uprawnienia wierzyciela względem dłużnika. W praktyce najczęściej wierzytelność powstaje na podstawie umowy bądź jednostronnej czynności prawnej. Przy czym w pierwszym z tych przypadków nierzadko zdarza się, że wierzyciel jest jednocześnie dłużnikiem, a dłużnik wierzycielem. Jest to najbardziej charakterystyczna cecha zobowiązań wzajemnych, w których strony mają względem siebie określone obowiązki i uprawnienia.

Najczęściej spotykane rodzaje wierzytelności

Osobnym problemem pozostaje wyszczególnienie, jakie są rodzaje wierzytelności. Najczęściej wyróżnia się wśród nich następujące:

  • pieniężne i niepieniężne;
  • wymagalne i niewymagalne;
  • zabezpieczone i niezabezpieczone;
  • sporne i niesporne.

Niekiedy klasyfikuje się wierzytelności w odniesieniu do tego, jaki podmiot jest ich posiadaczem. W tym kontekście mówi się m.in. o wierzytelnościach bankowych, ubezpieczeniowych, kredytowych, konsumenckich. Tego rodzaju podziały są przydatne zwłaszcza wówczas, gdy dany rodzaj zobowiązania – z którego wynika wierzytelność – jest regulowany przez specjalne przepisy prawa.

Przeczytaj także: Upadłość konsumencka a spadek. Zbiór najważniejszych informacji

Warto w tym kontekście przypomnieć, że podstawą stosunków zobowiązaniowych jest zasada swobody umów. Zgodne z nią strony – a więc dłużnik i wierzyciel – mają prawo ułożyć swoje relacje prawne według własnego uznania. Byleby cel lub treść zobowiązania nie sprzeciwiała się właściwości stosunku prawnego, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. W kwestii wierzytelności w grę wchodzą więc nie tylko przepisy Kodeksu cywilnego, ale właściwie wszystkie regulacje prawne, dotyczące, chociażby prawa bankowego czy konsumenckiego. Sytuacja ta przekłada się także na dochodzenie wierzytelności.

wierzytelność - rodzaje

Dochodzenie wierzytelności – o czym warto pamiętać?

Niestety w praktyce obrotu nierzadko zdarza się, że dłużnicy po prostu nie wywiązują się ze swoich obowiązków względem wierzycieli. To z kolei otwiera problem dochodzenia wierzytelności. Należy pamiętać, że dochodzenie to w drodze przymusu państwowego – a więc przykładowo poprzez przeprowadzenie egzekucji komorniczej – może rozpocząć się tylko wówczas, gdy wierzytelność stanie się wymagalna. A więc np. gdy upłynie umówiony termin płatności. Jej warunkiem zaś jest posiadanie przez wierzyciela przeciwko dłużnikowi tytułu wykonawczego. Jego uzyskanie – w zdecydowanej większości przypadków – stanowi rezultat wygrania procesu sądowego przez wierzyciela.

Jednocześnie nie jest wykluczone dochodzenie wierzytelności w inny sposób: poprzez zawarcie ugody; w ramach postępowania restrukturyzacyjnego lub upadłościowego bądź w wyniku windykacji pozasądowej. Niekiedy dobrym rozwiązaniem staje się cesja wierzytelności. Co to jest? Okazuje się, że to przede wszystkim sposób na szybkie odzyskanie swoich pieniędzy przez wierzyciela.

Zastanawiając się, co to jest cesja wierzytelności, nie ma potrzeby przeprowadzania rozbudowanych analiz, gdyż bardzo dobrze istotą tej instytucji prawnej wyjaśnia jej potoczne rozumienie. Otóż cesja wierzytelności to po prostu jej sprzedaż. W zamian za to wierzyciel otrzymuje określoną sumę pieniędzy, natomiast odzyskaniem należności od dłużnika zajmuje się podmiot, który nabył wierzytelność.

Zainteresuj się: Upadłość konsumencka a rozdzielność majątkowa. Wyjaśniamy zależności

Restrukturyzacja a dochodzenie wierzytelności

W ostatnich miesiącach – w związku zwłaszcza z trwającym kryzysem gospodarczym – coraz większą popularność zyskują postępowania restrukturyzacyjne. Rzeczywiście jest to jeden z najlepszych sposobów na oddłużenie przedsiębiorcy, który wiąże się dla wierzycieli ze specyficznym dochodzeniem swoich praw. Jeżeli wezmą oni udział w restrukturyzacji – co może być jedynym sposobem na odzyskanie ich należności, a niekiedy stanowi wręcz obowiązek – muszą liczyć się z tym, że dojdzie do zmiany treści ich uprawnień i będą one mogły być egzekwowane na zasadach wynikających z zawartego i zatwierdzonego układu.

Zakończenie

Najogólniej rzecz ujmując wierzytelność to ogół uprawnień, jakie przysługują wierzycielowi względem dłużnika na mocy łączącego ich stosunku zobowiązaniowego. W związku z tym wierzytelności mogą być klasyfikowane na podstawie wielu różnych kryteriów, a z punktu widzenia ich – zwłaszcza przymusowego – dochodzenia kluczowe znaczenie ma to, czy mają one charakter wymagalny. W praktyce najczęściej wierzyciele, względem których dłużnicy nie wywiązali się bądź nieprawidłowo wywiązali się z ich obowiązków, korzystają z procesu sądowego, a następnie z egzekucji komorniczej. Na znaczeniu coraz bardziej zyskuje także restrukturyzacja, będąca niezwykle korzystnym rozwiązaniem zarówno dla dłużników posiadających zdolność restrukturyzacyjną, jak i dla wierzycieli.