Wiedza

  1. Start
  2. /
  3. Wiedza
  4. /
  5. Jak skarga pauliańska chroni wierzycieli? Wyjaśniamy!

Niestety nadal wielu dłużników próbuje wyzbywać się swojego majątku tylko po to, aby nie zaspokoić wierzycieli. Jednak takie działanie wcale nie musi przynieść spodziewanego przez dłużnika rezultatu. Wystarczy skuteczne zastosowanie przez wierzyciela skargi pauliańskiej. W artykule wyjaśniamy najważniejsze kwestie związane z tą instytucją.

Spis treści

  1. Skarga pauliańska – regulacje Kodeksu cywilnego
  2. Definicja „czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli”
  3. Domniemania wprowadzone przez ustawodawcę
  4. Bezskuteczność czynności prawnej – na czym ona polega na gruncie skargi pauliańskiej?
  5. Kiedy skarga pauliańska nie działa?
  6. Zakończenie

W obrocie prawnym nadal spotyka się wielu nierzetelnych dłużników. Nie tylko nie regulują oni swoich zobowiązań, ale do tego robią wszystko, aby uniemożliwić ich skuteczną egzekucję. Tymczasem taka postawa wcale nie musi oznaczać dla wierzyciela braku możliwości odzyskania swoich należności. Aby przeciwdziałać postawie dłużnika, należy skorzystać z tzw. skargi pauliańskiej. Jak tego dokonać? W niniejszym artykule odpowiadamy na to kluczowe dla wielu wierzycieli pytanie.

Skarga pauliańska – regulacje Kodeksu cywilnego

Skarga pauliańska wywodzi się jeszcze z czasów rzymskich, kiedy w systemie prawnym Cesarstwa Rzymskiego funkcjonowała actio pauliana. Dla starożytnych rzymian było to powództwo przysługujące wierzycielowi przeciwko dłużnikowi, który podjął działania mające na celu pokrzywdzenie wierzyciela. Podstawowym celem tego powództwa było odwrócenie skutków tych działań. Zasadnicza funkcja skargi pauliańskiej pozostała aktualna do dziś. Nie tylko w polskim systemie prawa, ale właściwie we wszystkich systemach prawnych wyrosłych na gruncie prawa rzymskiego.

Stosownie do art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Już z samej lektury przywołanego przepisu jasno wynika, że jego redakcja została przez ustawodawcę oparta na szeregu zwrotów niedookreślonych. Jak wiadomo ich podstawową funkcją – od dawna wskazywaną w teorii prawa – jest wprowadzenie większej elastyczności do tekstu prawnego. Tak aby organ stosujący daną regulację miał swobodę przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Jednak swoboda w stosowaniu prawa nigdy nie może oznaczać dowolności czy tym bardziej arbitralności. Wprowadza to z kolei konieczność każdorazowego przeprowadzenia odpowiedniej wykładni stosowanego przepisu.

Przeczytaj też: Zastępstwo procesowe – co to jest i jakie są jego koszty?

Definicja „czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli”

Skarga pauliańska w praktyce oznacza przede wszystkim konieczność określenia, czym jest „czynność prawna dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli”. Ustawodawca w art. 527 § 2 Kodeksu cywilnego stwierdził, że z taką czynnością mamy do czynienia wówczas, gdy w jej wyniku dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalnym w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności.

skarga pauliańska - definicja

Należy zauważyć, że prawodawca w Kodeksie cywilnym nie odwołał się w zakresie definiowania pojęcia niewypłacalności – ani właściwie w żadnej innej kwestii – do przepisów Prawa upadłościowego. Z tego względu można uznać, że „niewypłacalność” w przypadku przesłanek actio pauliana ma charakter autonomiczny i zbliża się raczej do potocznego rozumienia tego terminu. W tym kontekście przez niewypłacalność w przedmiotowej regulacji należy rozumieć stan, w którym dłużnik nie ma możliwości wywiązania się z ciążących na nim obowiązków. Oczywistym skutkiem takiego stanu rzeczy jest niemożliwość – a przynajmniej poważna trudność – w zaspokojeniu swoich praw przez wierzycieli. Natomiast za okoliczność uzasadniającą niewypłacalność dłużnika może zostać uznane, chociażby umorzenie prowadzonego wobec niego postępowania egzekucyjnego z powodu braku wystarczającego majątku.

Warto pamiętać – co podnosi w swoim orzecznictwie Sąd Najwyższy – że niewypłacalność dłużnika jest okolicznością faktyczną w ramach badania dopuszczalności zastosowania skargi pauliańskiej. Natomiast pokrzywdzenie wierzyciela stanowi ocenę prawną wpływu niewypłacalności dłużnika właśnie na sytuację wierzyciela. Z tego względu, jeżeli dłużnik nie jest niewypłacalny, brak jest podstaw do badania pokrzywdzenia wierzyciela. W końcu ma on możliwość, także przymusowej, realizacji swoich praw. Analogicznie wystarczającym dla wykazania pokrzywdzenia wierzycieli jest udowodnienie niewypłacalności dłużnika. W końcu w takich okolicznościach jasne jest, że dłużnik znajdujący się w takim stanie nie będzie mógł uregulować całości należności.  

Domniemania wprowadzone przez ustawodawcę

Skarga pauliańska – przesłanki jej zastosowania nie wyczerpują się we wskazanych powyżej okolicznościach – jest przede wszystkim środkiem ochrony praw wierzycieli. Jednak do skorzystania z niej, obok wykazania przez wierzyciela swojego pokrzywdzenia, niezbędne jest udowodnienie, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Spory ułatwieniem tego rodzaju dowodzenia jest wprowadzenie przez ustawodawcę dwóch domniemań. Na podstawie pierwszego z nich zakłada się, że wierzyciel pauliański działał w takich okolicznościach, kiedy korzyść z zaskarżonej czynności odniosła osoba pozostająca z nim w bliskim stosunku.

Chodzi tu więc o relację faktyczną, a nie tylko prawną (wynikającą np. z małżeństwa). Rozważając zaś problem hasłowo ujęty, jako „skarga pauliańska a darowizna” trzeba wskazać, że także dokonanie darowizny przez dłużnika może zostać uznane za działanie w warunkach uzasadniających skorzystanie ze skargi pauliańskiej. Zwłaszcza że jest to czynność prawna nieodpłatna. W takich okolicznościach wierzyciel nie musi wykazywać, że obdarowany był świadomy rzeczywistych intencji darczyńcy.

Drugie ze wskazanych tu domniemań odnosi się do przedsiębiorcy pozostającego z dłużnikiem w stałych kontaktach gospodarczych. Jeżeli to on skorzystał na kwestionowanej czynności, również domniemuje się, że zachodzą wskazane powyżej przesłanki dopuszczalności skargi pauliańskiej.

skarga pauliańska - kiedy nie działa

Bezskuteczność czynności prawnej – na czym ona polega na gruncie skargi pauliańskiej?

Skarga pauliańska – KC poświęca stosunkowo dużo miejsca jej uregulowaniu – pozwala na uznanie zaskarżonej czynności za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela. Chodzi tutaj o tzw. bezskuteczność względną. Jest to zakwestionowanie skutków prawnych danej czynności w stosunku do wierzyciela, którego skarga pauliańska została uwzględniona przez sąd.

W związku z tym taki wierzyciel może żądać od osoby trzeciej, na której rzecz dłużnik dokonał przedmiotowej czynności prawnej spełnienia swojego świadczenia, tak jakby do tejże czynności nigdy nie doszło. Jednak wobec pozostałych uczestników obrotu czynność prawna objęta skarga pauliańską wywiera wszelkie skutki. Nie ma więc wątpliwości, że omawiana tu skarga to niezwykle użyteczne narzędzie dla wszystkich wierzycieli, którzy borykają się z nielojalnym dłużnikiem. Tym bardziej więc warto zastanowić się, w jaki sposób ustawodawca ukształtował przedawnienie skargi pauliańskiej.

Zobacz także: Zgłoszenie wierzytelności – co to jest i jak je zrobić?

Kiedy skarga pauliańska nie działa?

To kiedy skarga pauliańska nie działa, zależy od wielu czynników. Jednym z podstawowych jest upływ przewidzianego przez ustawodawcę terminu na wniesienie tego rodzaju powództwa. Stosownie do przepisów Kodeksu cywilnego skorzystać ze skargi pauliańskiej można maksymalnie w ciągu pięciu lat od daty kwestionowanej czynności prawnej.

Warto pamiętać, że orzecznictwo sądowe przyjmuje, iż termin ten dotyczy nie tylko pierwszej czynności prawnej zdziałanej między dłużnikiem a osobą trzecią w celu pokrzywdzenia wierzyciela, ale każdej kolejnej tego rodzaju czynności rozporządzającej. Wówczas termin przedawnienia liczy się oddzielnej dla każdej z tych czynności, aczkolwiek możliwość skorzystania ze skargi pauliańskiej co do dalszych rozporządzeń zależy od tego, czy poprzednie zostały zaskarżone w tym trybie bądź w terminie wniesienia powództwa nadal pozostają zaskarżalne.

Zakończenie

W ramach skargi pauliańskiej wierzyciel ma prawo zaskarżyć czynność prawną dłużnika, dokonaną z lub na rzecz osoby trzeciej, w wyniku której doszło do pokrzywdzenia wierzyciela – a więc dłużnik stał się niewypłacalny lub pogłębił już istniejący stan swojej niewypłacalności. W przypadku uwzględnienia takiego powództwa czynność tę uznaje się za bezskuteczną w stosunku do danego wierzyciela. Pozwala to mu prowadzić egzekucję tak, jakby określone składniki nadal znajdowały się w majątku dłużnika. Ze skargą pauliańską można wystąpić do sądu w ciągu pięciu lat od dnia dokonania przez dłużnika kwestionowanej czynności prawnej.