Przewłaszczenie na zabezpieczenie a upadłość dłużnika. Omówienie

Coraz więcej wierzycieli sięga po umowę przewłaszczenia, licząc na szybką i skuteczną formę zabezpieczenia wierzytelności. To rozwiązanie bywa wygodne, ale jego skuteczność zostaje wystawiona na próbę w chwili ogłoszenia upadłości przez dłużnika. W tym artykule pokazujemy, jak działa przewłaszczenie na zabezpieczenie i co może wydarzyć się z jego przedmiotem w postępowaniu upadłościowym.

Najważniejsze informacje:

• Przewłaszczenie na zabezpieczenie polega na warunkowym przeniesieniu własności rzeczy lub nieruchomości na wierzyciela do czasu spłaty długu.
• To forma zabezpieczenia wierzytelności, która nie wymaga wpisu do rejestrów – w odróżnieniu od hipoteki czy zastawu rejestrowego.
• Umowa przewłaszczenia powinna dokładnie określać przedmiot zabezpieczenia, wysokość długu oraz warunki zwrotnego przeniesienia własności.
• W razie upadłości dłużnika, przewłaszczona rzecz wchodzi do masy upadłości, a wierzyciel odzyskuje należność w trybie podobnym do zastawu.
• Przewłaszczenie nieruchomości wymaga formy aktu notarialnego i może wiązać się z dodatkowymi ryzykami prawnymi.

Spis treści:

1. Co to jest przewłaszczenie na zabezpieczenie?
2. Podstawy prawne przewłaszczenia – co mówi Kodeks cywilny i Prawo bankowe?
3. Jak ustanowić przewłaszczenie na zabezpieczenie?
4. Przedmiot przewłaszczenia – co może być zabezpieczeniem?
5. Przewłaszczenie na zabezpieczenie a upadłość dłużnika – co dzieje się z własnością?
6. FAQ

Co to jest przewłaszczenie na zabezpieczenie?

Przewłaszczenie na zabezpieczenie to szczególny sposób zabezpieczenia wierzytelności, polegający na tym, że dłużnik przenosi na wierzyciela własność rzeczy ruchomej lub nieruchomości, z zastrzeżeniem, że po spłacie długu własność ta zostanie mu zwrócona.

W praktyce jest to tzw. powrotne przeniesienie własności – konstrukcja prawna, która pozwala wierzycielowi lepiej zabezpieczyć się na wypadek niewykonania zobowiązania przez dłużnika. Choć umowa przewłaszczenia nie jest uregulowana wprost w Kodeksie cywilnym, funkcjonuje w oparciu o zasadę swobody umów (art. 353¹ k.c.) i jest powszechnie uznawana przez orzecznictwo. W odróżnieniu od hipoteki czy zastawu rejestrowego, przewłaszczenie na zabezpieczenie nie wymaga ujawnienia w rejestrze, co znacząco upraszcza i przyspiesza cały proces.

Najczęściej przedmiotem przewłaszczenia jest samochód, maszyna, sprzęt elektroniczny, a coraz częściej także własność nieruchomości. Istotą tej formy zabezpieczenia jest fakt, że mimo formalnego przeniesienia prawa własności, przewłaszczona rzecz zazwyczaj pozostaje w posiadaniu dłużnika, który może z niej korzystać aż do momentu spłaty zobowiązania. W sytuacji, gdy dłużnik nie ureguluje należności, wierzyciel może zaspokoić swoje roszczenie z przedmiotu przewłaszczenia, bez konieczności prowadzenia długotrwałego postępowania egzekucyjnego.

Podstawy prawne przewłaszczenia – co mówi Kodeks cywilny i Prawo bankowe?

Umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie nie została uregulowana wprost w żadnym przepisie Kodeksu cywilnego, co oznacza, że jest to tzw. umowa nienazwana. Jej dopuszczalność wynika z ogólnej zasady swobody umów (art. 353¹ Kodeksu cywilnego), zgodnie z którą strony mogą kształtować stosunek prawny wedle własnego uznania, byleby nie sprzeciwiało się to ustawie, zasadom współżycia społecznego ani naturze zobowiązania.

W praktyce przewłaszczenie na zabezpieczenie funkcjonuje więc legalnie – zarówno przy zabezpieczaniu umów pożyczki, jak i w przypadku kredytów udzielanych przez banki. Właśnie dla tych ostatnich przewidziano wyjątek w przepisach Prawa bankowego (art. 101 Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, Dz.U. z 2024 r. poz. 594 ze zm.), który dopuszcza stosowanie przewłaszczenia jako formy zabezpieczenia wierzytelności banku.

Mimo braku kompleksowej regulacji ustawowej, sądy powszechnie akceptują tę instytucję, pod warunkiem spełnienia określonych wymogów:

• oznaczenia przedmiotu przewłaszczenia,
• wskazania wysokości zabezpieczonej wierzytelności,
• określenia warunku powrotnego przeniesienia własności po spłacie długu.

W przypadku nieruchomości, choć przewłaszczenie na zabezpieczenie również jest możliwe, to często wymaga formy aktu notarialnego i dokładnego uregulowania skutków w razie niewykonania zobowiązania.

Jak ustanowić przewłaszczenie na zabezpieczenie?

Aby skutecznie zawrzeć umowę przewłaszczenia na zabezpieczenie, nie wystarczy samo przeniesienie własności – konieczne jest precyzyjne określenie jej warunków, w tym zwłaszcza celu, jakim jest zabezpieczenie wierzytelności.

Kluczowym elementem jest wskazanie konkretnego zobowiązania (np. z tytułu umowy pożyczki), którego wykonanie warunkuje powrotne przeniesienie własności rzeczy lub nieruchomości na dłużnika. Sama forma umowy przewłaszczenia zależy od przedmiotu – w przypadku rzeczy ruchomych wystarczy forma pisemna, natomiast dla przeniesienia własności nieruchomości wymagany jest akt notarialny.

Umowa powinna zawierać zapis o warunku rozwiązującym, zgodnie z którym po całkowitej spłacie zadłużenia wraz z należnymi odsetkami dochodzi do zwrotnego przeniesienia własności na pierwotnego właściciela. W praktyce obrotu gospodarczego coraz częściej spotyka się również przypadki przewłaszczenia zbiorów rzeczy lub papierów wartościowych, co wymaga szczególnej precyzji w oznaczaniu przedmiotu zabezpieczenia.

Przedmiot przewłaszczenia – co może być zabezpieczeniem?

Przedmiotem przewłaszczenia na zabezpieczenie może być zarówno pojedyncza rzecz, jak i zbiór rzeczy, nieruchomość, papiery wartościowe, a także inne prawa majątkowe. W praktyce najczęściej przewłaszcza się rzeczy ruchome, takie jak pojazdy, maszyny czy sprzęt elektroniczny, które pozostają w posiadaniu dłużnika aż do momentu spłaty zobowiązania. Coraz częściej stosuje się również przewłaszczenie nieruchomości, zwłaszcza w relacjach z instytucjami finansowymi. W takim przypadku należy pamiętać, że konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego oraz precyzyjne oznaczenie zakresu przedmiotu przewłaszczenia, jego wartości i celu zabezpieczenia.

Problematyczną kwestią pozostaje dopuszczenie przewłaszczenia na zabezpieczenie w przypadku zbiorów rzeczy lub praw, zwłaszcza gdy nie można ich jednoznacznie zidentyfikować w chwili zawierania umowy. Należy również pamiętać, że przewłaszczona rzecz pozostaje własnością wierzyciela do czasu całkowitej spłaty zobowiązania, co daje mu silniejszą pozycję prawną niż np. zastawnik. Warto jednak zadbać o wyraźne określenie wysokości zabezpieczonej wierzytelności i zapisy dotyczące procedury powrotnego przeniesienia własności, by uniknąć sporów i niepewności co do dalszych losów przedmiotu przewłaszczenia.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie a upadłość dłużnika – co dzieje się z własnością?

Choć przewłaszczenie na zabezpieczenie formalnie prowadzi do przeniesienia prawa własności na wierzyciela, sytuacja komplikuje się w przypadku ogłoszenia upadłości dłużnika. Zgodnie z art. 70¹ Prawa upadłościowego, rzeczy, wierzytelności i inne prawa majątkowe, które zostały przewłaszczone w celu zabezpieczenia wierzytelności, nie podlegają wyłączeniu z masy upadłości.

Oznacza to, że mimo iż przedmiot przewłaszczenia znajduje się w majątku wierzyciela, zostaje on włączony do postępowania upadłościowego. Praktyczne skutki są takie, że wierzyciel traci pełne władztwo nad rzeczą lub prawem, a ich likwidacją zajmuje się syndyk. Taka konstrukcja sprawia, że w razie upadłości dłużnika, przewłaszczenie nie chroni w pełni interesów wierzyciela – zwłaszcza gdy umowa nie precyzuje wystarczająco zasad zaspokojenia roszczeń lub gdy dochodzi do sporu o to, czy rzeczywiście miało miejsce bezwarunkowe przeniesienie własności, czy tylko zabezpieczenie roszczenia.

Szczególnie trudne są przypadki, w których przedmiotem przewłaszczenia była nieruchomość – mimo że część doktryny postuluje wyłączenie ich z masy upadłości, brak jednoznacznej podstawy prawnej w tym zakresie oznacza ryzyko utraty kontroli nad takim składnikiem majątku.

Zaspokojenie wierzyciela po ogłoszeniu upadłości

W przypadku, gdy przedmiot przewłaszczenia na zabezpieczenie zostaje włączony do masy upadłości, to nie wierzyciel, lecz syndyk decyduje o jego likwidacji. Zgodnie z przepisami Prawa upadłościowego, syndyk jest zobowiązany do sporządzenia odrębnego planu podziału środków uzyskanych z jego sprzedaży.

Priorytetem jest zaspokojenie wierzytelności zabezpieczonej, czyli tej, dla której doszło do ustanowienia przewłaszczenia. W praktyce oznacza to, że środki uzyskane ze sprzedaży trafiają najpierw do wierzyciela, ale tylko do wysokości należności głównej oraz ewentualnych należnych odsetek i kosztów egzekucji. Nadwyżka (o ile istnieje) wchodzi do ogólnej masy upadłości i podlega dalszemu podziałowi.

Wierzyciel nie może samodzielnie sprzedać przedmiotu przewłaszczenia ani przejąć go na własność – to istotna różnica w porównaniu z sytuacją sprzed ogłoszenia upadłości. Warto podkreślić, że zasady te stosuje się odpowiednio do przewłaszczenia, analogicznie jak w przypadku zastawu rejestrowego. Dla wierzyciela kluczowe znaczenie ma więc odpowiednio skonstruowana umowa przewłaszczenia, precyzująca m.in. wartość zabezpieczenia, zakres odpowiedzialności oraz warunki ewentualnego powrotnego przeniesienia własności, jeśli dług zostanie spłacony przed zakończeniem postępowania.

„Przewłaszczenie na zabezpieczenie to rozwiązanie chętnie wybierane ze względu na jego szybkość i elastyczność. Jednak wierzyciele często zapominają, że w przypadku upadłości dłużnika nie zachowują własności rzeczy. Dlatego tak ważne jest, by już na etapie sporządzania umowy przewidzieć różne scenariusze i zabezpieczyć się również pod kątem postępowania upadłościowego.”

– Licencjonowany doradca restrukturyzacyjny, adwokat Ewa Madejewska

Podsumowanie

Przewłaszczenie na zabezpieczenie to skuteczna i elastyczna forma ochrony interesów wierzyciela, ale tylko pod warunkiem, że zostanie prawidłowo skonstruowana. Choć pozwala ominąć formalności związane z wpisami do rejestrów, w razie upadłości dłużnika traci część swojej przewagi – zwłaszcza gdy dotyczy nieruchomości. Dlatego istotne jest, by umowa przewłaszczenia była precyzyjna, a wierzyciel świadomy konsekwencji prawnych, jakie mogą pojawić się w toku postępowania upadłościowego.