Przystąpienie do długu jako forma zabezpieczenia transakcji – analiza skutków prawnych dla wierzyciela i nowego dłużnika solidarnego

Przedsiębiorca stara się o finansowanie, ale bank lub kontrahent wymaga dodatkowego zabezpieczenia? Umowa przystąpienia do długu może być prostszym i tańszym rozwiązaniem niż hipoteka czy zastaw. Sprawdź, na czym polega kumulatywne przystąpienie do długu, jakie rodzi skutki prawne i czym różni się od przejęcia długu – instytucji, którą wiele firm myli z przystąpieniem, często ze szkodą dla swoich interesów.

Najważniejsze informacje

• Kumulatywne przystąpienie do długu polega na tym, że osoba trzecia dobrowolnie przystępuje do istniejącego zobowiązania i staje się współdłużnikiem solidarnym – dłużnik pierwotny nie zostaje zwolniony z długu.
• Umowa przystąpienia do długu nie musi mieć formy pisemnej, jednak dla celów dowodowych i bezpieczeństwa obrotu rekomenduje się jej zawarcie na piśmie.
• Wierzyciel zyskuje możliwość dochodzenia całości należności, odsetek i innych kosztów zarówno od dłużnika pierwotnego, jak i od dłużnika przystępującego – solidarnie lub od każdego z osobna.
• Instytucja oparta jest na zasadzie swobody umów (art. 353¹ k.c.) i nie posiada odrębnej regulacji w Kodeksie cywilnym, w odróżnieniu od przejęcia długu uregulowanego w art. 519–522 k.c.
• W praktyce restrukturyzacyjnej przystąpienie do długu pojawia się m.in. przy nabyciu przedsiębiorstwa, konsolidacji zobowiązań w ramach grupy kapitałowej oraz jako zabezpieczenie kredytów i pożyczek.

Spis treści

1. Na czym polega przystąpienie do długu? Definicja i podstawa prawna
2. Umowa przystąpienia do długu – między kim może być zawarta i co powinna określać?
3. Przystąpienie do długu a przejęcie długu – kluczowa różnica
4. Solidarna odpowiedzialność – co oznacza dla wierzyciela i nowego dłużnika?
5. Kumulatywne przystąpienie do długu w praktyce restrukturyzacyjnej i bankowej
6. Przystąpienie do długu a inne formy zabezpieczenia wierzytelności
7. Skutki podatkowe przystąpienia do długu
8. Podsumowanie
9. FAQ

Obrót gospodarczy zna wiele narzędzi, które pozwalają wierzycielowi zwiększyć pewność odzyskania należności. Obok zabezpieczeń rzeczowych, takich jak hipoteka czy zastaw rejestrowy, ważną rolę odgrywają zabezpieczenia osobiste – a wśród nich umowa przystąpienia do długu, zwana też kumulatywnym przystąpieniem do długu. Choć w polskim prawie cywilnym instytucja ta nie doczekała się szczególnej regulacji ustawowej, jej dopuszczalność potwierdza wieloletnie orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych, a praktyka zwłaszcza bankowa i restrukturyzacyjna czyni z niej narzędzie powszechnie stosowane.

Na czym polega przystąpienie do długu? Definicja i podstawa prawna

Przystąpienie do długu polega na tym, że osoba trzecia – zwana dłużnikiem przystępującym – dobrowolnie przyjmuje współodpowiedzialność za cudzy, istniejący, przyszły lub warunkowy dług. W przeciwieństwie do przejęcia długu (art. 519 k.c.), gdzie dłużnik pierwotny zostaje zwolniony z zobowiązania i wypada z relacji z wierzycielem, w przypadku kumulatywnego przystąpienia do długu obaj dłużnicy odpowiadają wobec wierzyciela solidarnie. Wierzyciel może zatem żądać całości lub części świadczenia od obu dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna – zgodnie z art. 366 § 1 Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 1610 z późn. zm.).

Podstawą prawną jest art. 353¹ k.c. o swobodzie umów. Umowa o kumulatywne przystąpienie do długu jest tworem praktyki i nie posiada szczególnej regulacji w Kodeksie cywilnym, co potwierdził m.in. Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 23 maja 2016 r. (sygn. I ACa 1138/15), wskazując, że instytucja jest dopuszczalna na zasadzie swobody umów i nie wymaga formy szczególnej, by wywoływać skutki prawne. Jej istotą jest powiększenie grona dłużników po stronie biernej stosunku obligacyjnego – bez zmiany treści samego zobowiązania.

Umowa przystąpienia do długu – między kim może być zawarta i co powinna określać?

Umowa przystąpienia do długu zawarta może być w dwóch wariantach: między dłużnikiem pierwotnym a osobą przystępującą (bez bezpośredniego udziału wierzyciela) albo między przystępującym a wierzycielem – i obydwa warianty są skuteczne. W wariancie pierwszym wierzyciel musi zostać poinformowany o zawarciu umowy, ponieważ sam nie jest jej stroną. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 1 sierpnia 2019 r. (sygn. I ACa 643/18), do wywołania skutków prawnych nie jest niezbędna zgoda dłużnika uczestniczącego w dotychczasowym zobowiązaniu – wystarczy porozumienie przystępującego z wierzycielem.

Choć prawo nie wymaga formy pisemnej dla tego rodzaju czynności prawnych, w praktyce – szczególnie w transakcjach między przedsiębiorcami – stosowanie formy pisemnej jest niezbędne dla celów dowodowych. Dobrze skonstruowana umowa przystąpienia powinna zawierać:

• określenie stron umowy – dane wierzyciela, dłużnika głównego oraz dłużnika przystępującego,
• przedmiot umowy – precyzyjne opisanie zobowiązania, jego wysokości, podstawy powstania, terminu spłaty oraz odsetek,
• oświadczenie woli przystępującego o przyjęciu długu i solidarnej odpowiedzialności razem z dłużnikiem pierwotnym,
• ewentualne ustalenia dotyczące regresu – jeśli przystępujący spłaci zobowiązanie, umowa może regulować jego prawo do zwrotu od dłużnika pierwotnego; brak takich ustaleń skutkuje zastosowaniem art. 376 § 1 k.c., który przewiduje podział w częściach równych,
• podpisy stron oraz datę zawarcia umowy.

Choć prawo nie wymaga formy pisemnej dla tego rodzaju czynności prawnych, w praktyce – szczególnie w transakcjach między przedsiębiorcami – stosowanie formy pisemnej jest niezbędne dla celów dowodowych. Dobrze skonstruowana umowa przystąpienia powinna zawierać: określenie stron umowy, czyli dane wierzyciela, dłużnika głównego oraz dłużnika przystępującego, a także precyzyjny opis przedmiotu umowy – wysokości zobowiązania, jego podstawy powstania, terminu spłaty oraz odsetek. Niezbędne jest również oświadczenie woli przystępującego o przyjęciu długu i solidarnej odpowiedzialności razem z dłużnikiem pierwotnym. Warto też uregulować kwestię regresu – jeśli przystępujący spłaci zobowiązanie, umowa może określać jego prawo do zwrotu od dłużnika pierwotnego; brak takich ustaleń skutkuje zastosowaniem art. 376 § 1 k.c., który przewiduje podział w częściach równych. Całość powinna zostać opatrzona podpisami stron i datą zawarcia umowy.

Przystąpienie do długu a przejęcie długu – kluczowa różnica

W praktyce restrukturyzacyjnej, a nierzadko też w bieżącym obrocie gospodarczym, umowa przystąpienia do długu jest mylona z przejęciem długu. To błąd, który może kosztować wierzyciela utratę możliwości dochodzenia należności od pierwotnego dłużnika – lub odwrotnie, może sprawić, że podmiot przejmujący niespodziewanie odpowiada za dług w pełnym zakresie, nie mając przy tym regresowych roszczeń wobec pierwotnego dłużnika.

Różnica jest zasadnicza: przy przejęciu długu (art. 519 k.c.) pierwotny dłużnik zostaje zwolniony z zobowiązania wobec wierzyciela i wychodzi z relacji obligacyjnej. Wymaga to bezwzględnie formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 522 k.c.) oraz zgody wierzyciela. Przy kumulatywnym przystąpieniu do długu dłużnik pierwotny pozostaje w stosunku zobowiązaniowym, a obok niego pojawia się dłużnik przystępujący. Obaj odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem. Warto pamiętać, że jeśli strony zawrą umowę mającą w zamierzeniu być przejęciem długu, ale zabraknie zgody wierzyciela lub formy pisemnej, sądy kwalifikują ją właśnie jako kumulatywne przystąpienie do długu – co może być zarówno korzystne, jak i niekorzystne dla poszczególnych uczestników transakcji.

Jak wskazuje praktyka kancelarii restrukturyzacyjnych obsługujących przedsiębiorców z Warszawy, Krakowa, Poznania czy Wrocławia, niejednoznaczne zapisy w umowach między podmiotami powiązanymi – np. przy konsolidacji zobowiązań w ramach grupy kapitałowej – prowadzą do sporów o to, czy doszło do przejęcia, czy do kumulatywnego przystąpienia. Każdorazowo rozstrzyga to sąd, uwzględniając treść oświadczeń woli i okoliczności towarzyszące zawarciu umowy.

Solidarna odpowiedzialność – co oznacza dla wierzyciela i nowego dłużnika?

Konsekwencją skutecznego kumulatywnego przystąpienia do długu jest powstanie po stronie dłużników solidarnej odpowiedzialności w rozumieniu art. 366 k.c. W praktyce oznacza to, że wierzyciel może żądać spełnienia całości świadczenia od dowolnego z dłużników, przy czym zaspokojenie wierzytelności przez jednego z nich powoduje zwolnienie pozostałych z obowiązku świadczenia. Rozwiązanie to jest istotnie korzystne dla wierzyciela, gdyż zwiększa realne możliwości dochodzenia należności, niezależnie od sytuacji finansowej dłużnika pierwotnego czy ewentualnej niewystarczalności jego majątku.

Dla dłużnika przystępującego odpowiedzialność solidarna oznacza natomiast pełne i bezwarunkowe ryzyko – nie odpowiada jedynie za określoną część świadczenia (chyba że umowa wyraźnie tak stanowi), ale za całość zobowiązania, tak samo jak za własny dług. Dłużnik przystępujący nie może też powoływać się na zarzuty przysługujące dłużnikowi pierwotnemu wyłącznie ze względu na jego osobę. Jeśli to dłużnik przystępujący spłaci zobowiązanie, staje się wierzycielem dłużnika pierwotnego w zakresie regresu – a przy braku odmiennego ustalenia w umowie, dłużnik przystępujący jest uprawniony do zwrotu połowy dokonanej spłaty.

Warto tu zauważyć ważne ograniczenie wynikające wprost z właściwości zobowiązania: przystąpienie do długu jest niemożliwe, gdy zobowiązanie ma charakter ściśle osobisty (np. alimenty, odszkodowanie za krzywdę), gdy jest sprzeczne z ustawą lub gdy sama umowa będąca źródłem długu wyłącza taką możliwość.

Kumulatywne przystąpienie do długu w praktyce restrukturyzacyjnej i bankowej

Instytucja ta cieszy się szczególną popularnością w obrocie bankowym. W praktyce bankowej przystąpienie zwykle dotyczy długu istniejącego, choć możliwe jest też jego rozszerzenie na zobowiązania przyszłe pod warunkiem odpowiedniego oznaczenia. W tym właśnie aspekcie różni się od poręczenia, które może obejmować zobowiązania przyszłe.

Przedawnienie nie likwiduje zobowiązania, a jedynie daje dłużnikowi zarzut. Dłużnik przystępujący może podnieść zarzut przedawnienia, ale przystąpienie jest dopuszczalne. Podobnie nie można przystąpić do odpowiedzialności wekslowej regulowanej odrębnymi przepisami prawa wekslowego (np. aval, poręczenie wekslowe).

Szczególnym przypadkiem jest ustawowe przystąpienie do długu, które następuje z mocy prawa bez potrzeby zawierania odrębnej umowy. Przykładem jest nabycie całości lub części przedsiębiorstwa: nabywca staje się z mocy art. 554 k.c. odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, przy czym odpowiedzialność nabywcy ograniczona jest do wartości nabytego przedsiębiorstwa. Podobna zasada wynika z art. 32 Kodeksu spółek handlowych (Dz. U. z 2024 r., poz. 18 z późn. zm.), zgodnie z którym osoba przystępująca do spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki powstałe przed dniem jej przystąpienia. Z kolei art. 33 k.s.h. reguluje odpowiedzialność osoby, która zawiera umowę spółki jawnej z przedsiębiorcą jednoosobowym wnoszącym do niej swoje przedsiębiorstwo – odpowiada ona wówczas za zobowiązania powstałe przy jego prowadzeniu przed dniem utworzenia spółki, do wartości wniesionego przedsiębiorstwa.

W postępowaniach restrukturyzacyjnych przystąpienie do długu pojawia się w kontekście restrukturyzacji grupy kapitałowej – gdy spółka dominująca przystępuje do zobowiązań spółki zależnej wobec banku lub dostawców, wzmacniając tym samym wiarygodność planu restrukturyzacyjnego. Jak pokazuje praktyka krakowskich czy warszawskich kancelarii prowadzących postępowania sanacyjne i przyspieszone postępowania układowe, umiejętne skonstruowanie umowy przystąpienia może przyspieszyć zawarcie układu z wierzycielami instytucjonalnymi, którzy oczekują twardych zabezpieczeń osobistych.

Przystąpienie do długu a inne formy zabezpieczenia wierzytelności

Przystąpienie do długu często zestawiane jest z poręczeniem. Różnica jest istotna: poręczyciel odpowiada dopiero wówczas, gdy dłużnik pierwotny nie wykona zobowiązania w terminie spłaty – jego odpowiedzialność ma charakter akcesoryjny i subsydiarny. Tymczasem osoba przystępująca do długu odpowiada solidarnie od chwili zawarcia umowy przystąpienia, na równi z dłużnikiem głównym – wierzyciel nie musi najpierw wzywać dłużnika pierwotnego do zapłaty. To ważna różnica, która przekłada się na siłę zabezpieczenia.

W porównaniu z zabezpieczeniami rzeczowymi (hipoteka, zastaw rejestrowy, przewłaszczenie na zabezpieczenie) kumulatywne przystąpienie do długu jest rozwiązaniem znacznie prostszym formalnie i tańszym – nie wymaga wpisu do rejestru, nie generuje kosztów notarialnych i nie wiąże się z ograniczeniami w dysponowaniu określonym składnikiem majątku. Jednocześnie jest mniej pewne od strony egzekucyjnej, bo skuteczność dochodzenia należności zależy od sytuacji majątkowej dłużnika przystępującego.

W praktyce wierzyciele – zwłaszcza banki i firmy leasingowe – stosują oba rodzaje zabezpieczeń łącznie: obok przystąpienia do długu żądają hipoteki lub zastawu rejestrowego jako zabezpieczenia rzeczowego. Dopiero połączenie obu mechanizmów daje pełną ochronę wierzytelności w obrocie profesjonalnym.

Skutki podatkowe przystąpienia do długu

Warto wspomnieć, że sama umowa przystąpienia do długu nie podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych (PCC) – kumulatywne przystąpienie do długu nie zostało wymienione w katalogu czynności opodatkowanych z art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych, co potwierdziła interpretacja Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 28 lutego 2020 r. (nr 0111-KDIB2-3.4014.81.2019.3.MD). W odróżnieniu od przejęcia długu, które może powodować powstanie przychodu po stronie dłużnika pierwotnego zwolnionego z zobowiązania, przystąpienie do długu jest co do zasady neutralne podatkowo.

Podsumowanie

Umowa przystąpienia do długu to instrument, który – mimo braku szczególnej regulacji ustawowej – od lat skutecznie funkcjonuje w polskim obrocie gospodarczym i restrukturyzacyjnym. Jej siłą jest prostota, elastyczność i niskie koszty zawarcia. Jej słabością – fakt, że skuteczność egzekucji zależy od sytuacji majątkowej dłużnika przystępującego, a niedokładne sformułowanie umowy może prowadzić do sporów o to, czy doszło do kumulatywnego przystąpienia, czy do przejęcia długu. Dlatego zarówno dla wierzyciela, jak i dla dłużnika przystępującego kluczowe jest precyzyjne określenie stron umowy, oświadczenia woli oraz zakresu odpowiedzialności solidarnej – najlepiej z pomocą doradcy restrukturyzacyjnego lub radcy prawnego, który zna specyfikę danej transakcji i potrafi uchronić strony przed skutkami niejednoznacznych zapisów.

FAQ